बाजुरा–  बादलका टुक्रा पहाडका काँधमा अडिएका छन्। वरिपरि चट्टानी पहाड, हरिया पाटन र बीच–बीचमा टल्किरहेका हिमाली ताल। मौसम खुलेका बेला टाढासम्म देखिने हिमशृंखला र वर्षायाममा पाटनभरि फुल्ने रंगीचंगी फूल। यही दृश्यको बीचमा रहेको एउटा धार्मिक स्थलले बाजुराका हजारौँ मानिसलाई वर्षौँदेखि आफ्नोतर्फ तानिरहेको छ—बुढीनन्दा माई।

समुद्री सतहबाट करिब ४ हजार ५ सय ८१ मिटर उचाइमा रहेको बुढीनन्दा क्षेत्र धार्मिक आस्था र प्राकृतिक सौन्दर्यको दुर्लभ संगम हो। बुढीनन्दा माईको मन्दिर, विशाल बुढीनन्दा ताल, आसपासका अन्य ताल, पाटन, हिमाली भू–दृश्य र कठिन पदयात्राले यो क्षेत्रलाई धार्मिक पर्यटनसँगै साहसिक तथा प्रकृति पर्यटनको सम्भावनायुक्त गन्तव्य बनाएको छ। तर प्रश्न यति मात्र होइन—यति ठूलो धार्मिक र पर्यटकीय सम्भावना बोकेको बुढीनन्दा अझै किन राष्ट्रिय पर्यटनको मूल प्रवाहमा आउन सकेको छैन?

किंवदन्तीमा बुढीनन्दाको जन्म

बुढीनन्दा माईको उत्पत्तिबारे स्थानीय समाजमा पुस्तौँदेखि विभिन्न धार्मिक कथा र किंवदन्ती प्रचलित छन्। स्थानीय धार्मिक विश्वासमा ‘बुढी’लाई जेठी र ‘नन्दा’लाई अविवाहित कन्याका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। नौ देवीमध्ये बुढीनन्दा जेठी भएकाले उनको नाम बुढीनन्दा रहन गएको भन्ने जनविश्वास छ।

अर्को लोकप्रिय मान्यताअनुसार सतीदेवीको खुट्टाको बुढीऔँला खसेको स्थानबाट बुढीनन्दा माईको उत्पत्ति भएको भनिन्छ। तर यो कथनलाई प्रमाणित पुराणिक तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्न मिल्दैन। उपलब्ध सामग्रीहरूले समेत यो स्थानीय धार्मिक मान्यता भए पनि मूल पुराणमा स्पष्ट रूपमा उल्लेख नभएको जनाएका छन्।

यही ठाउँमा बुढीनन्दाको इतिहास खोज्दा एउटा महत्वपूर्ण पक्ष देखिन्छ—यस क्षेत्रको लिखित इतिहासभन्दा मौखिक परम्परा, धार्मिक विश्वास र स्थानीय स्मृतिले यसको पहिचान जोगाउँदै आएको छ।

स्थानीय जनविश्वासमा बुढीनन्दा माईलाई शक्तिस्वरूपिणी देवी मानिन्छ। देवीको दर्शन गरेमा मनोकामना पूरा हुने, सन्तान प्राप्तिको वर पाइने, धन–सम्पत्ति र सुख–शान्ति प्राप्त हुने विश्वास भक्तजनमा छ। यिनै विश्वासले पुस्तौँदेखि बुढीनन्दालाई तीर्थस्थलका रूपमा जीवित राखेको देखिन्छ।

दुई शिकारी र देवीको अर्को कथा

बुढीनन्दासँग जोडिएको अर्को लोककथा अझ रोचक छ। स्थानीय धार्मिक आख्यानमा दुई शिकारी दाजुभाइसँग देवीको सम्बन्ध जोडिन्छ। कथाअनुसार देवीले आफूलाई नमार्न आग्रह गर्दै प्रत्येक वर्ष जनैपूर्णिमाको समयमा पूजा गर्न र दुःखकष्ट सहेर आफूलाई सम्झिँदै आउने भक्तजनलाई वरदान दिने वचन दिएको विश्वास गरिन्छ।

त्यसपछि ती दाजुभाइले देवीको पूजा गरे, शिलाढुंगा स्थापना गरे र परम्परागत रूपमा पूजा गर्ने क्रम सुरु भयो भन्ने स्थानीय कथन छ। यही कथासँग जोडेर ती दाजुभाइलाई बुढीनन्दा देवीका माइती तथा पुजारी मान्ने परम्परा रहेको विभिन्न प्रकाशित सामग्रीमा उल्लेख छ।

यस्ता कथाहरूको ऐतिहासिक प्रमाण खोज्नु कठिन छ। तर कुनै समुदायको सांस्कृतिक इतिहास केवल लिखित अभिलेखबाट मात्र निर्माण हुँदैन। पुस्तौँदेखि सुनिँदै आएका कथा, पूजा विधि, मेला र स्थानीय परम्परा पनि त्यस समुदायको सांस्कृतिक सम्पदा हुन्। बुढीनन्दाको सन्दर्भमा यिनै मौखिक परम्पराले धार्मिक आस्थाको निरन्तरता कायम राखेको देखिन्छ।

जनैपूर्णिमामा उम्लिन्छ बुढीनन्दा

बुढीनन्दाको सबैभन्दा ठूलो धार्मिक आकर्षण हो—वार्षिक मेला। प्रत्येक वर्ष जनैपूर्णिमा अर्थात् श्रावण शुक्ल चतुर्दशीको आसपास बुढीनन्दा क्षेत्रमा विशेष पूजा तथा मेला लाग्छ। बाजुरा मात्र होइन, बझाङ, अछाम, हुम्ला, जुम्ला, कालिकोटलगायतका जिल्लाबाट भक्तजन आउने गरेको विवरण भेटिन्छ। भारतको कुमाउँ–गढवाल क्षेत्रबाट समेत श्रद्धालु आउने गरेको उल्लेख छ।

यस वर्ष पनि बुढीनन्दामा विशेष पूजा तथा मेला हुने भएको छ। नेपाली पात्राे अनुसार २०८३ सालमा साउन शुक्ल चतुर्दशी अर्थात् भदौ ११ गते बुढीनन्दामा विशेष पूजा–आराधनासहित मेला लाग्ने कार्यक्रम छ। मेलाका बेला बुढीनन्दा केवल मन्दिरमा सीमित हुँदैन। गाउँघरबाट मानिसहरू समूह बनाएर कठिन यात्रा सुरु गर्छन्। कसैका लागि यो मनकामना पूरा गर्ने धार्मिक यात्रा हो, कसैका लागि पुर्खाले पछ्याउँदै आएको परम्परा र नयाँ पुस्ताका लागि प्रकृति बुझ्ने अवसर। यसरी हेर्दा बुढीनन्दाको मेला धार्मिक कार्यक्रम मात्र होइन, स्थानीय सामाजिक र सांस्कृतिक जीवनको वार्षिक पुनर्मिलन पनि हो।

चार दिनको यात्रा, तर गन्तव्य एउटै

बुढीनन्दाको सबैभन्दा ठूलो चुनौती नै यसको पहुँच हो। सदरमुकाम मार्तडीबाट बुढीनन्दा पुग्न करिब ४ दिनसम्म पैदल यात्रा गर्नुपर्ने हुन्छ। बाटो सहज छैन। उकालो–ओरालो, पाटन, चट्टानी भूभाग र मौसमको अनिश्चितताबीच यात्रुहरू अघि बढ्छन्। तर यही कठिनाइ बुढीनन्दाको पर्यटन शक्ति समेत बन्न सक्छ। आजको पर्यटनमा मानिसहरू केवल गाडी पुग्ने ठाउँ खोजिरहेका छैनन्। धेरै पर्यटक ट्रेकिङ, प्रकृति, स्थानीय संस्कृति र साहसिक अनुभव खोज्छन्। बुढीनन्दाको पदमार्गलाई व्यवस्थित गर्न सके चार  दिनको कठिन यात्रा नै एउटा आकर्षक हिमाली ट्रेक बन्न सक्छ।

पदमार्गमा पाटन, फूल, गोठ, हिमाली भू–दृश्य र स्थानीय जीवनशैली देख्न सकिन्छ। वर्षायामपछि बुढीनन्दा क्षेत्र विशेष आकर्षक देखिन्छ। भदौ–असोजतिर यहाँको बादल, फूल र हरियालीलाई विशेष मनमोहक भूगोलका रूपमा चित्रण गरेको छ।

तालैतालको पाटन

बुढीनन्दाको अर्को ठूलो सम्पदा हो—तालहरू। मुख्य बुढीनन्दा ताल करिब ४ हजार ५ सय ८१ मिटर उचाइमा रहेको छ। ताल चट्टानी पहाडबीच अवस्थित छ। वरिपरि अन्य साना–ठूला तालसमेत रहेको विभिन्न स्रोतले उल्लेख गरेका छन्। सुनन्दा ताल, चरीदह/चरीताल, कैलाश ताल, राक्षस ताल, फूलदह र मष्टाताललगायतका नाम स्थानीयहरुले बताउने गरेका छन । यसका अलवा अन्य ताल हरु पनी रहेकाे अनुमान गर्न सकिन्छ ।

यही कारण बुढीनन्दालाई कतिपयले ‘तालैतालको पाटन’ भनेर चिनाउँछन्। मुख्य बुढीनन्दा तालको वरिपरि परिक्रमा गर्न झण्डै डेढ घण्टा लाग्ने गरेकाे त्यहा पुगेका तिर्थयात्रीहरुले बताउने गरेका छन्। तालसँगै जोडिएका नाम र किंवदन्तीले यहाँको प्राकृतिक भूगोललाई सांस्कृतिक अर्थसमेत दिएका छन्। ‘राक्षस ताल’ नामले मात्र पनि स्थानीय लोकविश्वास र प्रकृतिबीचको सम्बन्ध देखाउँछ।

तर एउटा सावधानी आवश्यक छ। बुढीनन्दा ताललाई ‘नेपालको दोस्रो अग्लो ताल’ भनेर प्रचार गर्ने सामग्री प्रशस्त छन्। यसको उचाइबारे स्रोतहरू करिब ४ हजार ५ सय ८१ मिटरमा सहमत देखिए पनि राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा ‘दोस्रो अग्लो ताल’ भन्ने दाबीलाई वैज्ञानिक रूपमा पुष्टि गर्ने विस्तृत अध्ययन र तुलनात्मक प्रमाण आवश्यक छ। पर्यटन प्रचारमा तथ्यको शुद्धता कायम गर्नु यस क्षेत्रको विश्वसनीयताका लागि महत्वपूर्ण हुनेछ।

प्रकृति आफैँमा पर्यटनको पूर्वाधार

बुढीनन्दामा पर्यटनका लागि सबै कुरा कृत्रिम रूपमा निर्माण गर्नुपर्ने अवस्था छैन। यहाँ प्रकृतिले नै धेरै पूर्वाधार दिएको छ। उच्च हिमाली भूभाग, खुला पाटन, हिमाली ताल, झरना, बादल, फूल र हिमशृंखलाको दृश्य यहाँका मौलिक आकर्षण हुन्। किबदन्तीअनुसार बुढीनन्दालाई धार्मिक आस्था, हिमाली भू–दृश्य, ताल र झरनाको संयोजन भएको क्षेत्रका रूपमा वर्णन गरेको छ। यही कारण बुढीनन्दालाई धार्मिक पर्यटनको घेराभन्दा बाहिर निकालेर ट्रेकिङ, फोटोग्राफी, प्रकृति अवलोकन, हिमाली संस्कृति र साहसिक पर्यटनसँग जोड्न सकिन्छ। तर यसको लागि एउटा गल्ती गर्नु हुँदैन—प्राकृतिक सौन्दर्यलाई नष्ट गरेर पर्यटन पूर्वाधार बनाउने।

पर्यटन विकास कि पर्यटनको नाममा विनाश?

बुढीनन्दाको भविष्यका लागि यो सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न हो। पर्यटक बढे भने फोहोर बढ्न सक्छ। प्लास्टिक र बोतल व्यवस्थापनको चुनौती आउन सक्छ। जथाभावी होटल तथा संरचना बने प्राकृतिक भू–दृश्य बिग्रन सक्छ। धार्मिक भीड बढ्दा ताल र आसपासको वातावरणमा दबाब पर्न सक्छ। त्यसैले बुढीनन्दाको पर्यटन नीति  ‘धेरै पर्यटक’भन्दा ‘व्यवस्थित पर्यटक’ मा केन्द्रित हुन आवश्यक छ।

पदमार्गमा निश्चित ठाउँमा फोहोर व्यवस्थापन केन्द्र, खानेपानी, शौचालय र विश्रामस्थल आवश्यक छन्। उच्च उचाइका कारण स्वास्थ्यसम्बन्धी जोखिम हुने भएकाले प्राथमिक उपचार र आपत्कालीन उद्धार प्रणाली पनि आवश्यक छ। स्थानीय युवालाई तालिम दिएर प्रमाणित स्थानीय गाइड बनाउन सकिन्छ। स्थानीय महिलाले होमस्टे सञ्चालन गर्न सक्छन्। स्थानीय कृषि, पशुपालन, जडीबुटी तथा हस्तकलाका सामग्री पर्यटकसँग जोड्न सकिन्छ। यसबाट पर्यटनको आम्दानी स्थानीय समुदायमै पुग्न सक्छ।

प्रचार छ, तर व्यवस्थित ब्रान्डिङ छैन

बुढीनन्दाबारे पछिल्ला वर्षहरूमा समाचार, फोटो फिचर र सामाजिक सञ्जालमार्फत प्रचार बढेको देखिन्छ। तर राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन बजारमा यसको व्यवस्थित ब्रान्डिङ भने अझै कमजोर छ। बुढीनन्दालाई केवल ‘मन्दिर’का रूपमा प्रचार गर्दा यसको आधा सम्भावना मात्र देखिन्छ। यसलाई  ‘धार्मिक तीर्थस्थल + उच्च हिमाली ताल + तीनदिने ट्रेक + स्थानीय संस्कृति’को संयुक्त उत्पादनका रूपमा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ।

बुढीनन्दा–मार्तडी पदयात्रा मार्गको विस्तृत नक्सा, डिजिटल सूचना, मौसमसम्बन्धी जानकारी, आवासको विवरण, स्थानीय गाइडको सूची, धार्मिक आचारसंहिता र आपत्कालीन सम्पर्क प्रणाली तयार गर्न सके पहिलोपटक जाने पर्यटकका लागि यात्रा सहज बन्न सक्छ।

बुढीनन्दा र बाजुराको पर्यटन सर्किट

बुढीनन्दालाई एक्लो गन्तव्यका रूपमा मात्र हेर्नु पनि पर्याप्त हुँदैन। बाजुरामा बडीमालिका, बुढीनन्दा, कालाजग्रा, खप्तड, छेडेदह, त्रिवेणी तथा अन्य प्राकृतिक र धार्मिक क्षेत्र छन्। यी गन्तव्यलाई जोडेर बाजुरा धार्मिक–हिमाली पर्यटन सर्किट बनाउन सकिन्छ। एकातिर बडीमालिकाको धार्मिक यात्रा, अर्कोतिर बुढीनन्दाको उच्च हिमाली ताल र पदयात्रा । त्यसपछि स्थानीय गाउँ, संस्कृति, पाटन र जैविक विविधता। यस्तो प्याकेजले पर्यटकलाई एउटै जिल्लामा लामो समय बस्ने वातावरण बनाउन सक्छ। यसको लाभ होटल व्यवसायी, यातायात व्यवसायी, गाइड, स्थानीय किसान, होमस्टे सञ्चालकदेखि साना व्यवसायीसम्म पुग्न सक्छ।

अब प्रश्न पूर्वाधारको मात्र होइन, इच्छाशक्तिको हो

बुढीनन्दाको सम्भावनाबारे चर्चा नयाँ होइन। वर्षौँदेखि यहाँ पर्यटनको सम्भावना रहेको बताइँदै आएको छ। तर सम्भावनालाई आर्थिक गतिविधिमा बदल्न लगानी, योजना, संरक्षण र निरन्तरता आवश्यक हुन्छ। सबैभन्दा पहिले बुढीनन्दा क्षेत्रको विस्तृत वैज्ञानिक अध्ययन आवश्यक छ—तालहरूको वास्तविक उचाइ, क्षेत्रफल, गहिराइ, जैविक विविधता, पदमार्ग, भू–जोखिम र पर्यावरणीय संवेदनशीलताको अध्ययन। त्यसपछि वैज्ञानिक अध्ययनका आधारमा पर्यटन गुरुयाेजना बनाउनुपर्ने देखिन्छ। स्थानीय तह, प्रदेश र संघीय सरकारले आ–आफ्नो जिम्मेवारी स्पष्ट गर्नुपर्छ। निजी क्षेत्र र स्थानीय समुदायलाई पनि साझेदार बनाउनुपर्छ।

आस्थाबाट अर्थतन्त्रसम्म

बुढीनन्दा माईप्रति भक्तजनको आस्था आज पनि बलियो छ। यही आस्थाले कठिन बाटो छिचोलेर मानिसहरूलाई हजारौँ मिटर उचाइमा पुर्‍याइरहेको छ। अब त्यस यात्रालाई सुरक्षित, व्यवस्थित र दिगो पर्यटनमा बदल्ने जिम्मेवारी सरकार र स्थानीय समुदायको हो। बुढीनन्दाको वास्तविक शक्ति ठूलो होटल वा चौडा सडक होइन। यसको शक्ति देवीप्रतिको आस्था, पुस्तौँ पुरानो संस्कृति, तालैतालले भरिएको पाटन, हिमाली भू–दृश्य र साहसिक पदयात्रा हो।

यदि यी सम्पदालाई जोगाउँदै पूर्वाधार विकास गर्न सकियो भने बुढीनन्दा बाजुराको एउटा धार्मिक स्थल मात्र रहने छैन। यो सुदूरपश्चिमको प्रमुख हिमाली पर्यटन गन्तव्य बन्न सक्छ। आज बुढीनन्दा जाने यात्रु कठिन बाटो हिँडेर देवीको दर्शन गर्न पुग्छन्। भोलि त्यही बाटो व्यवस्थित ट्रेकिङ रुट बन्न सक्छ। आज ताललाई हेर्न पुग्ने भक्तजन छन्। भोलि त्यही ताल अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति पर्यटकको आकर्षण बन्न सक्छ।

तर त्यसका लागि बुढीनन्दालाई केवल ‘वरदान दिने देवी’ भनेर प्रचार गरेर पुग्दैन। बुढीनन्दालाई संरक्षण गर्नुपर्ने प्राकृतिक सम्पदा, अध्ययन गर्नुपर्ने सांस्कृतिक इतिहास र लगानी गर्नुपर्ने पर्यटन गन्तव्यका रूपमा बुझ्नुपर्ने समय आएको छ।

किनकि बुढीनन्दामा आस्था पहिल्यै छ।
प्रकृति पनि पहिल्यै छ।
पर्यटनको सम्भावना पनि पहिल्यै छ।

अब आवश्यक छ—त्यस सम्भावनालाई पहिचान गर्ने दृष्टि र व्यवहारमा उतार्ने इच्छाशक्ति।